بسم الله الرحمن الرحیم

با توجه به آنچه تا کنون ذکر شد،می توان گفت فیلسوف بزرگ قرن یازدهم هجری ،صدرالمتالهین شیرازی،براساس اصل اصالت وجود وتشکیک در مراتب هستی که اشتراک معنوی وجود ر ا نیز دربردارد، توانسته است به بحث پرماجرای صفات که بین دو طرف افراط و تفریط ،در طول تاریخ جریان داشته است،خاتمه دهد.

این فیلسوف بزرگ به همان نحو که زاید بودن صفات حق را بر ذات نامعقول می داند،نفی صفات حق وخالی بودن ذات او را از هرگونه کمال نیز یک سخن باطل به شمار می آورد.دید وحدت بین و حکیمانه صدرالمتالهین ،رابطه ذات و صفات حق را چنین می بیند که هرگونه ثنویت و دوگانگی در واقع از میان برداشته می شود. البته اختلاف در مفهوم ،همچنان به قوت خود باقی است ،زیرا همان گونه که صفات با ذات از جهت مفهوم مختلف اند ،هر یک از صفات نیز با صفت دیگر از حیث مفهوم اختلاف دارد.

در این جا ممکن است گفته شود: این اختلاف در مفاهیم از کجا ناشی شده؟وچگونه می توان مفاهیم مختلف و متفاوت را از یک امر بسیط از ان جهت که بسیط است انتزاع نمود؟در مقام پاسخ به این اشکال گفته شده است : اختلاف در مفهوم با بساطت حق منافات نداشته ومی توان مفاهیم کثیر و متعدد را از یک امر بسیط انتزاع نمود. مثلاً ما می توانیم مفهوم شیء و مفهوم موجود و مفاهیمی از قبیل معلوم و مقدور و مراد و غیره را از هر یک از مخلوقات آن هم از جهت واحد انتزاع کنیم. کسی نمی تواند بگوید انتزاع این مفاهیم از یک شیء به ملاحظه جهات مختلف انجام پذیرفته است؛زیرا در آن صورت لازم می آید که شیء مخلوق از آن جهت که مثلاًمقدور است ،معلوم نباشد واین چیزی است که با احاطه و شمول علم حق تبارک و تعالی به هیچ روی سازگار نیست؛به این ترتیب می توان گفت همان گونه که یک شیء می تواند در عین واحد بودن ،مجمع عناوین مختلف ومتعدد از قبیل شیء موجود ،معلوم،مقدور ومراد قرار بگیرد،یک موجود واحد بسیط می تواند از جهت واحد عالم ،قادر و مرید باشد.

حاج ملا هادی سبزواری در مورد جواز انتزاع مفاهیم متعدد ار امر واحد،میگوید:هرگونه کثرتی که در عالم متحقق گردد،ناچار به امر واحد منتهی می گردد.در مورد مرکب نیز این سخن صادق است؛یعنی هر گونه مرکبی که در جهان تحقق می پذیرد،ناچار به یک امر بسیط نتهی می گردد؛زیرا اگر احاد کثیر به واحد محض منتهی نشود لازم می آید کثرت بدون وحدت تحقق یابد و تحقق کثرت بدون وحدت یک امر محال شمرده می شود؛چنان که تحقق ترکیب بدون تحقق بساطت نیز ممتنع است.با توجه به این مقدمه گفته می شود مرکب در جهان بدون هیچ گونه تردید تحقق دارد،پس ناچار بسیط نیز متحقق است.کثیر در جهان تحقق دارد پس واحد نیز تحقق دارد،وبعد از این مقدمات است که می توان ادعا کرد هریک از بسائط که منشاء تحقق مرکب است ،درعین این که همین مفهوم را می توان از آن انتزاع کرد،مفاهیم دیگر نیز از آن قابل انتزاع خواهند بود.حاج ملا هادی معتقد است هر یک از بسائط که منشاء تحقق مرکب است،در عین اینکه می تواند منشاء انتزع همین مفهوم باشد ،مفاهیم دیگری را نیز می توان از آن انتزاع نمود.